Araçta Akım Koruması ve Topraklama

İlk aracımın far ampulünü değiştirirken sigorta kutusuna hiç dokunmadım, aküyü de sökmedim. Anahtar kontaktaydı, ben de "nasıl olsa lamba yanmıyor" diye düşünüp soketi çektim. Kısa devre yaptı, gösterge panelinde birkaç ışık aynı anda söndü. Meğer bir sigorta atmıştı. O gün 15 dakikalık işi üç saate çevirmemin sebebi, akım korumasının ne işe yaradığını bilmemekti. Şimdi araç elektriğine dokunacak biri bana sorsa, önce sigortayı ve topraklamayı anlat derim.

Neden Sigorta ve Topraklama?

Araçtaki elektriğin işini yapabilmesi için tam bir tur atması gerekir: akü artı kutbundan çıkar, kabloyla tüketiciye (lamba, motor, kalorifer fanı) gider, oradan şaseye yani metal gövdeye iner ve gövde üzerinden akünün eksi kutbuna döner. İşte bu dönüş yoluna topraklama (şase bağlantısı) diyoruz. Araçta neredeyse hiçbir tüketiciye ayrı bir eksi kablo çekilmez; koca metal karoser eksi kablonun yerini tutar.

Sigorta ise bu turun bekçisidir. Kablo, üzerinden geçecek belli bir akıma göre seçilir. Bir yerde kablonun izolasyonu sıyrılıp bakır tel şaseye değerse, akım tüketiciyi atlar ve doğrudan aküye döner. Buna kısa devre denir ve akım katbekat yükselir. Sigorta, içindeki ince metal şerit erirken devreyi keser; erimezse eriyecek olan kablonun kendisi, hatta demeti olur. Bu yüzden araç elektrik güvenliği dediğimizde konuştuğumuz şey aslında iki basit soru: akım nereden geçiyor ve nerede kesiliyor?

Adım Adım: Koruma ve Topraklamayı Kontrol Etme

1. Kontağı kapatın, eksi kutbu sökün. Elektrikle uğraşacaksanız ilk hareketim her zaman bu. Akü eksi kablosunu (genelde siyah, "–" işaretli) sökünce şase ile akü arasındaki köprü kalkar, aleti nereye değdirirseniz değdirin kısa devre olmaz. Artıyı sökmek şart değil, hatta anahtarla artıya uzanırken kaportaya temas etme riski var.
2. Sigorta kutularını bulun. Çoğu araçta iki tane vardır: biri motor bölmesinde büyük kutu, biri torpido altında veya direksiyon solundaki kapak arkasında. Kapağın içinde şema basılıdır; hangi sigortanın hangi devreyi beslediği ve amper değeri yazar. Kullanım kılavuzunda da aynı tablo bulunur.
3. Sigortanın sağlamlığını okuyun. Bıçak tipi sigortaların şeffaf gövdesinden içindeki S şeklindeki şeride bakın. Kopmuş ya da is lekesi oluşmuşsa atmıştır. Emin olamıyorsanız ucu ince multimetreyle veya kalem tipi test lambasıyla sigortanın üstündeki iki metal noktaya dokunun; kontak açıkken iki noktada da gerilim varsa sigorta sağlamdır, sadece birinde varsa yanmıştır.
4. Aynı amperle değiştirin. Renk kodu amperi belirtir; 7,5A kahverengi, 10A kırmızı, 15A mavi, 20A sarı, 25A saydam-beyaz, 30A yeşil gibi. Yerine takacağınız sigortanın üstündeki sayı, eskisiyle birebir aynı olmalı.
5. Atma sebebini arayın. Sigorta keyfinden atmaz. Yeni sigorta da hemen atıyorsa o devrede sıyrılmış bir kablo, ıslanmış bir soket veya sıkışmış bir motor vardır. Ben kablo demetini elle takip eder, menteşe, kapı körüğü, bagaj kapağı geçişleri gibi sürekli kıvrılan yerlere önce bakarım; sıyrılmalar hep oralarda çıkıyor.
6. Şase noktalarını gözden geçirin. Kaportaya vidalanmış, ucu yuvarlak pabuçlu kabloları arayın: motor bloğuna giden kalın kayış benzeri kablo, far arkasındaki küçük vidalar, bagajdaki stop lambası şasesi. Vidayı sökün, altındaki pas ve boyayı tel fırçayla temizleyip metal parlayana kadar açın, pabucu da temizleyip sıkın. Üzerine ince bir kontak yağı ya da gres sürmek nem girişini engeller.
7. Gerilim düşümüne bakın. Bir lamba sarı yanıyor, fan yavaş dönüyorsa suçlu genelde kötü topraklamadır. Multimetreyi doğru akım gerilimine alıp bir ucu akü eksi kutbuna, diğer ucu tüketicinin şase pabucuna değdirin. Devre çalışırken burada okuduğunuz değer birkaç yüz milivoltu geçmemeli. Bir voltun üzerini görüyorsam o noktayı mutlaka söküp temizliyorum.
8. Sonra eksi kutbu geri bağlayın ve devreyi deneyin. Kelepçe elle oynamayacak kadar sıkı olmalı; gevşek eksi kelepçesi, tüm araçta gizemli arızaların en sevdiği başlangıç noktasıdır.

Sık Yapılan Hatalar

• Büyük amperli sigorta takmak. 10A yerine 20A takınca arıza "geçmiş" gibi olur; gerçekte kabloyu korumasız bıraktınız. Yanma riski aldığınızı bilin.
• Sigorta yerine tel veya alüminyum folyo sarmak. Yol ortasında akla gelen bu fikir, kablo demetini eritebilen en hızlı yöntem.
• Şase kablosunu boyalı yüzeye vidalamak. Boya yalıtkandır. Ek aksesuar takarken bunu atlayanlar, aksesuarın ara ara çalışmasına şaşırıyor.
• Kabloyu birbirine bükerek bantlamak. Nem girer, bakır kararır, direnç artar. Ya makaron içine geçmeli klemens ya da lehim + ısı ile daralan makaron kullanın.
• Aküyü sökmeden soket çekmek. Benim ilk hatam buydu; hem sigortayı hem sabrınızı yakıyor.
• Kalem tipi test lambasını hassas modüllerde kullanmak. Motor beyni, ABS gibi ünitelerin soketlerinde multimetre kullanın.
• Atmış sigortayı not etmemek. Hangi devre ne zaman attı bilgisi, tekrar ederse arızayı bulmanın en kısa yolu.

Özet

Sigorta kabloyu korur, topraklama akıma dönüş yolu açar; ikisi birden sağlam olduğunda araç elektriğinin yarısı hallolmuş demektir. Aküyü eksiden sökerek başlayın, sigortayı aynı amper